Oogenez nedir?

Oogenez bir biyoloji terimidir.

Erkek ve dişi gonadlarda gametlerin (eşey veya cinsiyet hücreleri)oluşmasına gametogeneziz denir.Erkek cinsiyet hücre olan sperm gelişimine Spermatogenez, dişi hücre ovumun gelişimine ise Oogenez adı verilmektedir.

Gonadlardaki dişi germ hücrelerinin gelişerek olgun hale gelmesi sürecine Oogenez denir. Herhangi bir evredeki dişi germ hücresine oosit (yumurta) denir. Oosit, oogoniumdan gelişir.

Oogonium denilen primitif germ hücrelerinin olgun oositlere dönüşmesiyle gerçekleşen olaylar dizisidir.Hücrelerdeki bu olgunlaşma süreci doğumdan önce başlar, pubertede tamamlanır.İntrauterin 1. ayda gonadlara ulaşan ilkel germ hücreleri oogoniuma farklılaşır.Bu oogoniumların bazıları bölünmeye devam ederler. Bazıları ise  farklılaşarak ve tek katlı yassı epitele çevrilerek primer oositelere dönüşürler.İntrauterin 2. ayda yaklaşık 600 000, 5 ayda 7 milyonun üzerinde oogonyum vardır.İntrauterin 3. aydan itibaren primer oositler 1. mayozun profazın diploten evresinde kalırlar.Bu hücreler foliküler hücrelerle çevrilerek primordial folikülü oluşturur.Primer oositler puberteye kadar 1. mayozu tamamlayamazlar.Bu süre boyunca oositin olgunlaşması, primer oositi çevreleyen folikül hücreleri tarafından salgılanan ve oosit olgunlaşmasını inhibe eden bir madde (OMİ) tarafından baskılanır.

Spermatogenezden oldukça farklı olarak oogenez doğumda büyük ölçüde tamamlanmış durumdadır. Şöyle ki; över korteksindeprimordial germ hücresinden yaklaşık 30 mitoz geçirerek gelişen oogonium, prenatal gelişmenin 3. ayında PRİMER OOSİTLERİ oluşturmaya başlar. Yeni doğanda 2.5 milyon oosit var iken zamanlabunların çoğu dejenere olur ve sadece 400 kadarı olgunlaşır. Doğumda primer oositler profaz l'in diktiyoten evresine ulaşmış durumdadır ve buşekilde yıllarca kalır. Kadın seksüel olgunluğa ulaştığı zaman her folikül olgunlaşarak ovulasyon meydana gelir ve oositler hızla 1. Mayozu tamamlarlar. İçlerinden en fazla sitoplazma, dolayısıyla organel içeren birtanesi sekonder oosit haline geçer, diğerleri ise 1. Polar cisimciği meydana getirirler. Daha sonra hemen 2. Mayoz başlar ve ovulasyon sırasında metafaza geçer. Bundan sonraki aşamalar fertilizasyon gerçekleşir ise devam eder, döllenme olmaz ise ovum 48 saat içerisinde ölür.

Fötal yaşamın erken dönemlerinde primer germ hücreleri mitoz ile çoğalarak oogonium denilen dişi ana germ hücresini yapar. Fötal yaşamın 3. ayı civarında oogoniumlarda bölünme durur ve bundan sonra yeni germ hücreleri oluşmaz. Mitozla çoğalma durduktan sonra hacimsel büyüme başlar. Fetusda, oogoniumların tümü DNA’larını kopyalayarak birinci mayoz bölünmeye başlayacak olan primer oositlere gelişir, ancak bölünmeyi tamamlayamazlar. Primer oositler, mayoz I’in profaz fazının diploten aşamasında durdurulurlar. Böylece insanda 40-50 yıl kadar sürebilecek olan oldukça uzun süren bu aşamada bölünme olmadan hücrenin hacmi artar. Bu aşamadaki oositin mikroskobik görüntüsünde hücre ortasında bariz bir GV vardır.Buna göre doğumdaki tüm germ hücreleri 46 kromozom içeren primer oositlerdir vekromozomlarının her biri iki kardeş kromatidlidir. Hücreler mayotik durgunluk evresindedirler

Bu durum puberteye, overlerdeki yenilenen aktivitelerin başlangıcına kadar sürer. Puberte ile birlikte her ay pek çok primer oosit büyümeye başlar, ancak genellikle bunlardan yalnızca bir tanesi gerçek olgunluğa erişerek ilk mayotik bölünmeyi gerçekleştirir. Böylece mayotik matürasyon aşamalarından geçecek olan oositte önce GV yıkılır; bu aşamadaki oosit Mayotik Metafaz I (MI) aşamasındadır ve mikroskopaltında GV görünmez, sitoplazmasında homojen bir görüntü vardır. Gelişimini sürdüren oosit birinci mayotik bölünmeye uğrayarak sekonder oosit adınıalır. Bu bölünme ile her kardeş hücre, her biri iki kromatidli 23 kromozom alır. Ancak bu bölünmede, iki kardeş hücreden biri olan sekonder oosit sitoplazmanın tümünü korur, bu oosit Mayotik Metafaz II aşamasındadır. Birinci Polar cisimdenilen diğeri çok küçüktür ve sekonder oosite yapışıktır. Böylece sekonder oosit, kromozomların yarısını, fakat besinden zengin sitoplazmanın hemen hemen tümünü alır.

İkinci mayotik bölünme, ovülasyondan sonra tuba uterinada olur; fakat sadecesekonder oosit fertilize olursa, bu bölünme sonucunda her bir kardeş hücre, her biri tekkromatidli 23 kromozom alır. Bu durumda da kardeş hücrelerden biri sitoplazmanıntamamına yakınını korurken, ikinci polar cisim denilen diğeri küçük vefonksiyonsuzdur. Özetle, oogenezin net sonucu her primer oositten sadece bir olgun  5 oosit meydana gelmesidir. Fertilizasyon sonucu gelişen zigotta ise 20-22 saatte pronükleuslar oluşarak zigotun merkezine doğru hareket ederler; böylece yeni bireyin genetik materyali oluşturulur.Böylece, dişi ana germ hücresi olan oogoniumdan olgun bir oositin ortaya çıkma süreci olan oogenez tamamlanmış olur. Olgun oosit, 80-100 µm çapında büyük ve hareketsiz bir hücredir. Sitoplazması besin maddelerinden zengindir. Fertilizasyondan sonra uterusa yerleşene kadar zigota gerekli olan maddeleri sağlar. Fertilize olmamış oosit, ovülasyondan 24-48 saat sonra canlılığını kaybederek yok olur.

Oogenez ile spermatogenez arasındaki temel farklılıklar

1. Oogonyumlar yalnızca fötusta çoğalır,doğumdan sonra mayoza girer ve I. Profazdabekler. Her oosit bu sınırlı stoktan olgunlaşır veergenlikten başlayarak belirli aralıklarla herdefasında bir adet olarak yumurtlama ile atılır.

2. Erkeklerde mayoz ve spermatogenez ergenlik çağından itibaren seminifer tüpçüklerde başlar veburada sürekli mitozla çoğalan spermatogonyumlardan spermler sürekli olarak üretilirler.

3. Spermatidler gelişirken mitoz ve mayozsırasında sitokinez geçirmezler. Sinsityum oluştururlar. Haploid genoma sahip olduktan sonra farklılaşmaya başladıkları için böylece diploid genomun tüm ürünlerinden yararlanabilirler.